- Nikiel (siarczan niklawy)
Źródła uczulenia:
biżuteria, przedmioty metalowe (zegarki, instrumenty medyczne, oprawki okularów, guziki metalowe, sprzęt gospodarstwa domowego), bilon, stal nierdzewna, proszki do prania, kąpiele galwanizerskie, pierwsze porcje wody z kranu.
Nikiel jest alergenem najczęściej powodującym uczulenie u kobiet, zwłaszcza młodych. Uczulenie powstaje w wyniku kontaktu z biżuterią, metalowymi częściami maszyn, narzędziami, kopertami i bransoletkami zegarków, sprzączkami, oprawkami okularów, guzikami metalowymi, nożyczkami, nożami i naczyniami kuchennymi. Monety, w tym i euro zawierają 25% niklu. Uwalniają 240 – 320 razy więcej alergenu niż zezwala europejska dyrektywa o niklu, powodując nadwrażliwość zawodową. Pierwotną przyczyna alergii jest zwykle przekłuwanie uszu i noszenie tanich metalowych kolczyków. Aż 42% młodych Finek z przekłuciami skóry jest uczulonych na nikiel. Nikiel powodujący reakcje alergiczne może pochodzić z aparatów ortodontycznych i wyrobów protetycznych stomatologicznych, a także z implantów ortopedycznych. Coraz częściej ortopedzi przed planowanym zabiegiem operacyjnym połączonym z wszczepieniem implantów zlecają testy płatkowe celem wykluczenia alergii na nikiel, ale także i na inne metale. Dlatego w zestawie testowym z alergenami kontaktowymi używanym w naszej poradni znajduje się również tytan.
Nikiel zawarty jest również w pożywieniu i może uczulać po zjedzeniu tych pokarmów, które go zawierają:
rośliny strączkowe, orzechy, czekolada, kakao, niektóre ryby i owoce morza, piwo, wino (zwłaszcza czerwone), żywność konserwowana w metalowych opakowaniach. Wchłanianie niklu z pokarmem lub wodą może zaostrzać już istniejące zmiany wypryskowe, powodować potnicę rąk lub wysiewy uogólnionych zmian skórnych.
Gotowanie pokarmu w niskim pH w metalowych naczyniach zwiększa zawartość alergenu. - Chrom (dwuchromian potasu)
Źródła uczulenia:
Cement (chrom jest głównym alergenem zawodowym murarzy), wyroby skórzane, farby olejne i antykorozyjne, oleje i smary, środki impregnujące drewno, środki piorące, popiół z papierosów i drzewa, zapałki, barwniki materiałów tekstylnych, środki ochrony roślin, barwniki do tatuaży, kąpiele galwanizerskie, odczynniki fotograficzne, gips, masy akrylowe stosowane w stomatologii, środki ochrony roślin, guma, dymy spawalnicze, tusz do długopisów, pasta do butów.
Chrom może uczulać również drogą pokarmową. Nadmierne ilości chromu w pożywieniu mogą być powodem zaostrzenia wyprysku chromowego powstałego na drodze kontaktowej.
Źródła chromu w pożywieniu:
pełnoziarnista mąka, jaja, przyprawy, herbata, piwo i wino, kakao i czekolada, ziemniaki, pieczarki, cebula, jabłka, żywność z metalowych puszek, suszone figi i suszone morele, herbatniki i lukrecja, ostrygi, orzechy. - Balsam peruwiański
Reakcje krzyżowe z kalafonią, kwasem cynamonowym, dziegciami, propolisem.
Zjawisko uczulenia krzyżowego powstaje w wyniku podobieństwa budowy chemicznej alergenów lub ich metabolitów. Układ immunologiczny nie odróżnia dwóch różnych związków, które maja podobną budowę.
Źródła uczulenia:
kosmetyki (mydła, kremy, pasty do zębów, szminki), niektóre pokarmy (dodatek zapachowy: miód, czekolada, lody, gumy do żucia), przyprawy (curry, chili, ketchup, cynamon, goździki, wanilia), herbaty aromatyzowane, wermuty i aromatyczne napoje alkoholowe, cement dentystyczny, leki stosowane zewnętrznie, papierosy, peklowane warzywa i śledzie.
Balsam peruwiański, bądź jego składowe mogą uczulać, chodź rzadko, drogą pokarmową. Istniejące już zmiany skórne, będące wynikiem alergii kontaktowej na kosmetyki mogą zaostrzać się po zjedzeniu cukru waniliowego (w skład balsamu peruwiańskiego wchodzi m.in. wanilina) lub marmolady.
30 – 40 składników balsamu jest, jeżeli nie identycznych, to przynajmniej zbliżonych pod względem budowy chemicznej do substancji występujących w pożywieniu roślinnym. Zmiany skórne mogą się pojawiać również po zjedzeniu pomarańczy, grejpfrutów i cytryn oraz po pokarmach, które go zawierają (wymienionych powyżej). - Parafenylenodiamina (PPD, sztuczna henna)
Źródła uczulenia:
Sztuczna henna (amina aromatyczna) służy do farbowania włosów, także futer, skór i tkanin i barwników do zmywalnego (czasowego tatuażu). PPD daje odczyny krzyżowe z innymi barwnikami aminowymi np. paratoluenodiaminą, wywoływaczami fotografii kolorowej i czarno-białej. Paratoluenodiamina barwi włosy na czerwonawy kolor. Częstymi alergenami farb do włosów są także p-aminofenol, m-toluenodwuamina i dodawana do szamponów koloryzujących o-nitro-p-fenylodwuamina. Znaczna część farb do włosów jest mieszaniną wielu amin aromatycznych o budowie podobnej do paranfenylodiaminy – uczulenie na PPD może być powodem złej tolerancji innych farb i / lub szamponów koloryzujących. PPD reaguje również z antyutleniaczami gumy np. z NI-izopropyloparafenylenodwuaminą (IPDD, Nonox ZA).
IPDD występuje w oponach, uszczelkach, wężach technicznych. Parafenylodiamina wchodzi w skład tzw. para grupy. Para grupę tworzą związki posiadające determinującą grupę aminową w pozycji para w stosunku do innych rodników pierścienia benzenowego.
Pomiędzy tymi związkami zachodzą liczne reakcje krzyżowe. PPD reaguje również krzyżowo z barwnikami tekstylnymi: Disperse Orange, Disperse Yellow, Disperse Blue i Disperse Red. - Merkaptobenzotiazol – przyspieszacz wulkanizacji (alergen gumy)
Źródła uczulenia:
opony, dętki, obuwie, kleje, rękawiczki, fartuchy, materace, gumolit, podwiązki, staniki (części odzieży wykonane z poliuretanu).
Ukryte źródła alergenu:
oleje, emulsje fotograficzne, płyny przeciwkorozyjne. - Tiuram – przyspieszacz wulkanizacji (alergen gumy)
Źródła uczulenia:
rękawice gumowe, prezerwatywy, opony, dętki, węże techniczne, uszczelki.
Skryte źródła alergenu:
pestycydy, fungicydy
Reakcje krzyżowe:
dwusiarczek czteroetylotiuramu (Anticol) - Kobalt
Izolowana alergia na kobalt jest rzadka. U kobiet współistnieje zwykle z alergią na nikiel, a u mężczyzn z alergią na chrom.
Źródła uczulenia:
Stopy metali, guma, glina, farby i emalie, cement, benzyna, nawozy sztuczne, atrament, witamina B12.
Z izolowaną alergią na kobalt możemy mieć do czynienia po wszczepieniu przedmiotów metalowych np. protez stawu biodrowego. U osób uczonych na kobalt zawarty w metalowych implantach stwierdzano: martwicę kości, rozluźnienie wstawionych protez, wyprysk i rozlane zmiany rumieniowe. - Terpentyna
Olej terpentynowy popularnie zwany terpentyną otrzymywany jest z sosny. Istnieją różnice między terpentyną produkowaną w różnych krajach. Spowodowane jest to różnicami klimatycznymi między sosnami rosnącymi w różnych klimatach jak i różnicami w procesach technologicznych. Wiadomo od dawna, że terpentyna francuska uczula słabiej od szwedzkiej. Terpentyna jest głównym alergenem past do butów i podłóg, farb olejnych i lakierów.Dawniej zawierały ją również farby drukarskie. Obecnie terpentyna jest stosowana rzadziej, ponieważ zastępują ją tańsze rozpuszczalniki. Wyprysk zawodowy wywołany przez terpentynę obserwowano dawniej u malarzy (głównie u rzemieślników, ale także u artystów), drukarzy, sprzątaczek i l ludzi pracujących z obuwiem. Najważniejszym alergenem terpentyny jest alfa-pinen, drugą składową uczulającą jest delta-3-karen. Inne składowe terpentyny tolimonen i kamfen – te dwa alergeny występują również w olejkach eterycznych., Dlatego ludzie uczuleni na terpentynę mogą źle znosić niektóre kosmetyki (mydła płynne, olejki do kąpieli, perfumy), zwłaszcza zawierające olejek sosnowy i jodłowy. Terpentyna jest wskaźnikiem alergii na substancje zapachowe. - Olejki eteryczne i syntetyczne substancje zapachowe.
W skład perfum wchodzą olejki eteryczne, otrzymywane z roślin przez proces destylacji z parą wodną. Olejki eteryczne są wytwarzane głownie w krajach o klimacie zwrotnikowym, a w Europie we Francji, Włoszech i Bułgarii. Polska produkuje m.in. olejek sosnowy, jodłowy i miętowy. Produkcja olejków eterycznych wymaga specjalnych umiejętności. Olejek różany uzyskuje swój wspaniały zapach tylko wówczas, gdy kwiaty zbiera się wczesnym rankiem i natychmiast destyluje. Z różnych części tej samej rośliny uzyskuje się różne olejki eteryczne – przykładem niech będzie drzewo pomarańczowe – z jego kwiatów uzyskuje się olejek neroli, z owoców – olejek pomarańczowy, a z liści i gałęzi olejek petitgrain. Olejek różany wraz z olejkiem jaśminowym i ilangowym używa się do produkcji większości perfum dobrej jakości, a olejek neroli do produkcji wód kolońskich. Olejki eteryczne używane są też do produkcji innych wyrobów niż perfumy – olejek spikowy używany jest do perfumowania tanich mydeł, wintegrinowy – past do zębów, różany – pudrów i kremów, jodłowy – gałek do kąpieli. Olejki eteryczne używane są również do perfumowania tytoniu i kadzideł. Na substancje zapachowe kadzidła był uczulony królewicz Władysław Waza – podczas nabożeństw w Kościele miał napady duszności. Traktowano to wówczas jako dzieło szatana – za pomocą egzorcyzmów próbowano wypędzić z jego ciała moce piekielne. Olejki eteryczne powodują prawie wyłącznie alergię kontaktową, rzadko uczulają na drodze pokarmowej, a zupełnie wyjątkowo na drodze inhalacyjnej. W Polsce , podobnie jak w innych krajach europejskich obserwuje się ostatnio wzrost częstości alergii kontaktowej na perfumy. W naszym kraju najczęściej uczulają olejki: cytronelowy, sosnowy, ilangowy, pomarańczy gorzkiej i bergamotowy. Ten ostatni różni się od pozostałych tym, że poza alergią kontaktową może być również przyczyną nieprawidłowej reakcji na światło – tzw. fotodermatozy. Na skórze, w miejscu użycia olejku bergamotowego, po naświetleniu promieniami słonecznymi powstaje rumień z charakterystycznym, długo utrzymującym się w jego środku przebarwieniem. Olejki eteryczne dodawane są też do wielu produktów spożywczych i napojów: gum do żucia, napojów bezalkoholowych, win, likierów, wódek gatunkowych (benedyktynka i kminkówka zawierają olejek rumiankowy) oraz wyrobów cukierniczych, czekolad i pralin. Na tej drodze rzadko powodują uczulenie, ponieważ większość z nich jest w procesie trawienia rozkładana w przewodzie pokarmowym. Drugim, obok olejków eterycznych, ważnym składnikiem perfum są syntetyczne substancje zapachowe: aldehyd benzoesowy (zapach gorzkich migdałów), cytral (zapach cytryny), farnezol (zapach konwalii), alkohol cynamonowy (zapach hiacyntów), geraniol (zapach róż).Bardzo ważną z punktu widzenia alergologii, syntetyczną substancją zapachową jest eugenol i jego odmiana izomeryczna – izoeugenol. Eugenol zawarty jest w dużej ilości kosmetyków i często uczula. Eugenol jest również popularnym lekiem stomatologicznym i dodawany bywa do tabletek od bólu gardła. Izouegenol (znacznie droższy od eugenolu) dodawany bywa często do dezodorantów – dlatego jest przyczyną alergicznego wyprysku kontaktowego okolicy dołów pachowych. Aldehyd cynamonowy, istotny składnik wielu perfum jest również składnikiem gum do żucia, past do zębów, słodyczy i napojów alkoholowych. Pamiętajmy, że aldehyd cynamonowy jest jednym z bardzo wielu związków chemicznych wchodzących w skład balsamu peruwiańskiego, innej naturalnej substancji zapachowej – tłumaczy to złą tolerancję wielu kosmetyków i perfum u tej samej osoby. - Koktajl A i P – są to mieszaniny związków zapachowych uczulających na drodze kontaktowej. Testy z tymi mieszaninami wykonujemy w przypadku podejrzenia alergii kontaktowej na substancje zapachowe.
Koktail A
Alkohol cynamonowy
Aldehyd cynamonowy
Aldehyd cynamonowo-amylowy
Absolut mchu dębowego
Hydroksycytronellol
Eugenol
Izoeugenol
Geraniol
Koktail P
Olejek cynamonowy i olejek cytronelowy. - Akrylany (metakrylan metylu)
Źródła alergenu:
kauczuk syntetyczny, farby emulsyjne, laki, lakiery, kleje, cement ortopedyczny, taśmy przylepne, apretura tkanin, farby i płyty drukarskie. Akrylany stanowią podstawowy materiał do produkcji protez dentystycznych, szkieł kontaktowych, aparatów słuchowych oraz sztucznych paznokci.Zawodowa alergia na akrylany dotyczy pracowników stomatologii, zwłaszcza techników dentystycznych. Światłoutwardzalne akrylany znalazły zastosowanie zarówno w protetyce , jak i do wypełniania ubytków w zębach. Coraz częściej uczulają się na akrylany stomatolodzy. Mogą również uczulać akrylany obecne w wypełnieniach i protezach dentystycznych, soczewkach kontaktowych, aparatach słuchowych, pompach insulinowych, żelach do EKG, u pacjentów leczonych systemem wchłaniania leku przez skórę (TTS). Wyprysk kontaktowy może powstać w wyniku noszenia sztucznych paznokci. Problem ten jest szczególne aktualny w Stanach Zjednoczonych, gdzie sztuczne paznokcie i kleje do ich mocowania są najczęstszą przyczyną alergii na akrylany.
